स्व. सुश्री गंगा हरजीवनदास

नाव: गंगा हरजीवनदास. जन्म: १९०७, काठियावाड, ब्रिटिश भारत (सध्याचे गुजरात). इतर नाव: गंगूबाई काठियावाडी.

१९२३ मध्ये, वयाच्या अवघ्या १६व्या वर्षी गंगूबाई आपल्या प्रियकर रामनिकलाल याच्यासोबत घरातून पळून मुंबईला आल्या. लग्नानंतर काही दिवसांतच रामनिकलालने त्यांना ₹१,००० मध्ये एका वेश्यालयात विकले. परिस्थितीपुढे हतबल झालेल्या गंगूबाईना वेश्याव्यवसाय स्वीकारावा लागला.

माफिया क्विन्स ऑफ मुंबई (२०११) या हुसेन झैदी यांच्या पुस्तकानुसार, त्या एका सुशिक्षित कुटुंबातील होत्या. त्यांना चित्रपटसृष्टीत काम करण्याची इच्छा होती आणि त्या अभिनेते देव आनंद यांच्या चाहत्या होत्या. त्यांचे मूळ नाव "गंगा" हे पवित्र गंगा नदीशी संबंधित असल्याने, त्यांनी पुढे स्वतःला "गंगू" असे संबोधण्यास सुरुवात केली.

काही वर्षांतच गंगूबाई कामाठीपुरातील अनेक वेश्यालयांच्या प्रमुख बनल्या. हुसेन झैदी यांच्या मते, त्यांनी मानव तस्करीद्वारे किंवा जबरदस्तीने वेश्याव्यवसायात आणलेल्या महिलांना मदत करण्याचा प्रयत्न केला. शक्य असेल तेव्हा त्यांनी अशा महिलांची सुटका करण्यासाठी पैसेही दिले.

त्यांच्या कार्यातील काही महत्त्वाच्या बाबी:

• कोणत्याही महिलेला जबरदस्तीने वेश्याव्यवसाय करण्यास भाग पाडले नाही.
• लैंगिक कामगारांना आठवड्यातून एक दिवस (रविवार) सुट्टी मिळावी यासाठी प्रयत्न केले.
• त्यांच्या मुलांना शिक्षण मिळावे यासाठी प्रयत्न केले.
• सार्वजनिक ठिकाणी लैंगिक कामगारांशी होणारा अपमान आणि छळ याला विरोध केला.

लैंगिक कामगारांना ग्राहक, दलाल, साथीदार आणि काही वेळा पोलिसांकडूनही शारीरिक, लैंगिक आणि आर्थिक अत्याचारांना सामोरे जावे लागते. कामाठीपुरातील परिस्थितीवर झालेल्या अभ्यासांमध्ये अत्यंत गर्दीची, अस्वच्छ आणि मूलभूत सुविधांचा अभाव असलेली राहणीमानाची स्थिती नमूद करण्यात आली आहे. अन्न, शिक्षण, आरोग्य आणि स्वच्छता यांसारख्या मूलभूत गरजांची कमतरता अनेक कुटुंबांना भासत होती.

शौकत खान पठाण, जो डॉन करीम लालाच्या टोळीशी संबंधित होता, त्याने गंगूबाईंचे आर्थिक व शारीरिक शोषण करण्यास सुरुवात केली. गंगूबाईंनी करीम लालाकडे तक्रार केली. त्यांनी त्याच्या मनगटावर राखी बांधली आणि करीम लालाने शौकत खानला इशारा दिला. त्यानंतर गंगूबाईंना अंडरवर्ल्डचे संरक्षण मिळाले आणि कामाठीपुरात त्यांचा मान वाढला.

१९६० च्या दशकात त्या करीम लालाच्या धर्मबहिणी म्हणून प्रसिद्ध झाल्या. कामाठीपुरातील सेंट अँथनी गर्ल्स हायस्कूलने परिसरातील वेश्यालये हटविण्याची मोहीम सुरु केली. गंगूबाईंनी त्याला विरोध केला आणि त्यांनी तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्यासमोर आपली बाजू मांडल्याची कथा प्रचलित आहे.

गंगूबाईंनी वेश्याव्यवसायात अडकलेल्या अनेक महिलांना मदत केली. चित्रपटांमध्ये काम करण्याच्या आशेने घरातून पळून आलेल्या आणि फसवणूक होऊन वेश्याव्यवसायात ढकलल्या गेलेल्या अनेक मुलींना त्यांनी समजावून त्यांच्या घरी परत पाठवल्याचे सांगितले जाते.

त्यामुळे परिसरातील अनेकजण त्यांना आदराने "गंगा माँ" म्हणून संबोधत असत. त्यांच्या निधनानंतर कामाठीपुरातील अनेक वेश्यालयांमध्ये त्यांची छायाचित्रे आणि पुतळे स्थापित करण्यात आले.

गंगूबाईंच्या जीवनावर आधारित माहिती पत्रकार हुसेन झैदी यांच्या MAFIA QUEENS OF MUMBAI (२०११) या पुस्तकात प्रकाशित झाली. या पुस्तकावर आधारित संजय लीला भन्साळी दिग्दर्शित "गंगूबाई काठियावाडी" (२०२२) हा हिंदी चित्रपट प्रदर्शित झाला असून अभिनेत्री आलिया भट्ट यांनी गंगूबाईंची भूमिका साकारली आहे.

टीप: या लेख�२) हा हिंदी चित्रपट प्रदर्शित झाला असून अभिनेत्री आलिया भट्ट यांनी गंगूबाईंची भूमिका साकारली आहे.

टीप: या लेखातील काही घटना आणि दावे हे ऐतिहासिक नोंदींवर आधारित आहेत, तर काही माहिती ही हुसेन झैदी यांच्या Mafia Queens of Mumbai या पुस्तकातील कथन, तोंडी परंपरा किंवा लोकप्रिय समजुतीवर आधारित असून त्यांची स्वतंत्र ऐतिहासिक पुष्टी उपलब्ध नाही.